به گزارش خبرگزاری پتروانرژی، گزارش مشترک کانون مطالعات انرژی و مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی با عنوان «ظرفیتشناسی همکاری راهبردی صنعت پتروشیمی ایران و چین» منتشر شد؛ گزارشی که راهکارهای توسعه زنجیره ارزش و استفاده از ظرفیتهای چین برای مقابله با چالشهایی مانند تحریم، کمبود سرمایهگذاری و ناترازی گاز را بررسی میکند.
صنعت پتروشیمی ایران بهعنوان یکی از بخشهای مهم ارزآور اقتصاد کشور، در سالهای اخیر با چالشهای ساختاری متعددی روبهرو بوده است. ناترازی گاز و افت فشار میادین هیدروکربوری از یک سو و محدودیت دسترسی به فناوری، لایسنس، تجهیزات پیشرفته و منابع مالی خارجی از سوی دیگر، روند توسعه این صنعت را با مشکل مواجه کرده است.
بر اساس این گزارش، محدودیتهای فناورانه و سرمایهای موجب شده بخش قابل توجهی از محصولات پتروشیمی ایران همچنان به شکل مواد پایه صادر شود و تکمیل زنجیره ارزش و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر با محدودیت روبهرو باشد.
هدفگذاری تولید ۱۳۱.۵ میلیون تن پتروشیمی
صنعت پتروشیمی ایران بر اساس اهداف برنامه هفتم پیشرفت باید ظرفیت تولید خود را از حدود ۹۶ میلیون تن به ۱۳۱.۵ میلیون تن در پایان برنامه افزایش دهد؛ هدفی که تحقق آن به رفع موانع سرمایهگذاری، تامین خوراک، دسترسی به فناوری و نوسازی تجهیزات نیاز دارد.
این گزارش، وابستگی به لایسنسهای خارجی و محدودیت دسترسی به تجهیزات کلیدی و کاتالیستهای پیشرفته را از جمله چالشهای اصلی صنعت پتروشیمی عنوان کرده است؛ مشکلاتی که بازسازی واحدهای آسیبدیده یا متوقف و اجرای طرحهای جدید را پرهزینه و زمانبر کرده است.
از سوی دیگر، ساختار مالکیت بخشی از مجتمعهای پتروشیمی و محدودیت منابع مالی، امکان سرمایهگذاری مجدد و توسعه پروژههای جدید را کاهش داده است. محدودیت در تامین مالی ارزی از بازارهای بینالمللی نیز بر این مشکل افزوده است.
ناترازی گاز؛ یکی از موانع اصلی توسعه پتروشیمی
افت فشار میادین گازی، بهویژه در پارس جنوبی، یکی دیگر از چالشهای مهم صنعت پتروشیمی است. کاهش یا قطع خوراک گاز در ماههای سرد سال، موجب کاهش تولید مجتمعها شده و توسعه طرحهای جدید مبتنی بر خوراک گاز را نیز با ابهام مواجه کرده است.
بر همین اساس، گزارش پیشنهاد میکند توسعه زنجیرههای مبتنی بر خوراک مایع از جمله نفتا، میعانات گازی و برشهای نفتی با جدیت بیشتری دنبال شود تا ضمن کاهش وابستگی به خوراک گاز، امکان تولید محصولات متنوعتر و با ارزش افزوده بالاتر فراهم شود.
چین؛ ظرفیت جدید برای سرمایهگذاری و انتقال فناوری
در این گزارش، همکاری راهبردی با چین یکی از مسیرهای قابل بررسی برای تامین سرمایه، انتقال فناوری و توسعه زیرساختهای صنعت پتروشیمی ایران عنوان شده است.
بر اساس این مطالعه، مشارکت شرکتهای چینی در تامین مالی و اجرای مجتمعهای بزرگ و یکپارچه پتروشیمی میتواند زمینه توسعه صنایع پاییندستی و تکمیل زنجیره ارزش را فراهم کند.
همچنین استفاده از فناوری و لایسنسهای چینی در تولید محصولاتی مانند پلیاستالها، اکریلونیتریل، پلیالها و پلیکربناتها میتواند وابستگی ایران به فناوریهای غربی را کاهش دهد و ظرفیت تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر را افزایش دهد.
همکاری در مدیریت انرژی و توسعه زیرساختهای لجستیکی
گزارش همچنین بر استفاده از فناوریهای چینی در زمینه بهینهسازی مصرف انرژی، جذب و استفاده مجدد از کربن و کاهش انتشار آلایندهها تاکید دارد.
توسعه زیرساختهای بندری، انبارش و حملونقل ریلی نیز از دیگر محورهای پیشنهادی همکاری است. بر اساس این مطالعه، استفاده از تجربه چین در هوشمندسازی بنادر و توسعه کریدورهای ترانزیتی میتواند به تقویت جایگاه ایران در زنجیره لجستیکی منطقه کمک کند.
چین چه منافعی از همکاری با ایران دارد؟
این مطالعه معتقد است منافع چین از همکاری با ایران تنها به تجارت پتروشیمی محدود نمیشود و ابعاد ژئوپلیتیکی و اقتصادی گستردهتری دارد.
تامین پایدار انرژی و مواد اولیه، کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی پرریسک، کاهش هزینه حمل محصولات به بازارهای غرب آسیا و اروپا و تقویت استفاده بینالمللی از یوآن، از جمله منافعی است که در این گزارش برای چین برشمرده شده است.
همچنین صادرات فناوری و دانش فنی پتروشیمی میتواند جایگاه چین را از یک تولیدکننده و صادرکننده تجهیزات به یک بازیگر موثر در حوزه فناوری صنعت پتروشیمی ارتقا دهد.
هشدار درباره ریسکهای همکاری با چین
گزارش در عین حال بر ضرورت مدیریت دقیق همکاری با چین تاکید کرده و نسبت به تکرار الگوی خامفروشی یا ایجاد بدهیهای سنگین هشدار داده است.
بر این اساس، ارزیابی دقیق بازگشت سرمایه پروژهها، تعیین شروط روشن برای انتقال فناوری، آموزش نیروی انسانی، تعهدات مربوط به خرید محصولات و استفاده از سازوکارهای مالی متنوع باید در قراردادهای همکاری مورد توجه قرار گیرد.
تمرکز بر تکمیل زنجیره ارزش
در جمعبندی این مطالعه آمده است که همکاری راهبردی ایران و چین در صنعت پتروشیمی میتواند در صورت طراحی صحیح، به تامین سرمایه، نوسازی تجهیزات، انتقال فناوری و عبور از محدودیتهای ناشی از تحریم کمک کند.
بر اساس این گزارش، در شرایط پس از درگیری و بازگشت ثبات، تمرکز بر تبدیل متانول مازاد به الفینها و بنزین، تکمیل زنجیره ارزش متانول و الفین در صنایع پاییندستی و توسعه زنجیرههای مبتنی بر خوراک مایع، باید در اولویت قرار گیرد.
این مطالعه با همکاری کانون مطالعات انرژی و مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی و توسط مهدی دیزانی و فاطمه میرجلیلی در سال ۱۴۰۵ انجام شده است.